Między zmysłami – o impresjonizmie w malarstwie i muzyce pisze Agnieszka Cygan

Jest rok 1874. Społeczeństwo zachwyca się przemysłową rewolucją i postępem technicznym. Nauka odwraca się od romantycznych wizji i metafizycznych idei. W sztuce panuje realizm. Króluje rozsądek, obiektywizm i rzeczywistość konkretów. Do czasu…

 

Ten sam rok 1874. Paryż.

Grupka malarzy organizuje wystawę, na której pojawia się Claude Monet ze swym obrazem pt. „Impresja, wschód słońca”. Obraz przedstawia zamglony poranek z czerwoną tarczą wschodzącego słońca nad wodą w porcie. Malowany jest bardzo swobodnie, niczym szkic. Wystawa nie podoba się paryskiej publiczności – przyzwyczajonej do innej sztuki i tego, co eksponują ówczesne Salony. Grupa artystów z Monetem na czele zostaje określona przez ówczesnych krytyków jako „impresjoniści”. To słowo w tamtych czasach jest zabarwione ironią i nutą pogardy.

Jednak sztuka impresjonistów szybko staje się wydarzeniem historycznym. Rodzi się impresjonizm – nowy kierunek artystyczny, który w błyskawicznym tempie rozprzestrzenia się także na literaturę i muzykę.

 

Ulotność wrażeń, czyli kim jest impresjonista

Impresjoniści reprezentują różne postawy twórcze, jednak łączy ich jedno wspólne pragnienie: tworzenie sztuki, która chwyta życie w całej jego ulotności. Na swych obrazach – jak w migawce – próbują zatrzymać ruch. Ich dzieła zdumiewają świeżością i świetlistością. Ich obrazy są utrwaleniem zapamiętanego wrażenia. Odbierają świat za pomocą zmysłów i przemawiają do zmysłowej wrażliwości odbiorców.

Sztuka impresjonizmu jest instynktowna i sensualna. Bazuje na przelotnym wrażeniu i intuicji. Wydaje się, że głównym zmysłem, za pomocą którego impresjonista odbiera rzeczywistość, jest wzrok. Jednak jego widzenie świata zależne jest od nieustannych przemian – zarówno na poziomie zewnętrznym, jak i wewnętrznym. W skali mikro – może to być subtelna gra światła, która jest często nadrzędnym „tematem” impresjonistycznych obrazów.

Malarz impresjonista rozbija plamę koloru, dąży do oddania intensywności światła i jego refleksów. To „uwolnienie” kolorów ze sztywnych więzów daje rezultat większej swobody i naturalności. Igranie ze światłem, igranie z kolorem, znakomita wzrokowa pamięć – to główne cechy impresjonistycznych malarzy, jakimi byli: Claude Monet, Edouard Manet, Auguste Renoir, Edgar Degas, Paul Cézanne czy Camille Pissarro. Większość z ich obrazów sprawia wrażenie niedokończonych, surowych, pośpiesznie czy niedbale malowanych. Ich prace są impresjami widzianej rzeczywistości.

 

Nastrój i brzmienie, czyli impresjonizm w muzyce

Nietrudno się domyślić, że atmosfera impresjonizmu szybko przeniknęła także na grunt muzyczny. Do grupy malarzy impresjonistów dołączył w dziedzinie muzyki kompozytor Claude Debussy. Twórczość Debussy’ego wywodzi się raczej z estetyki poezji symbolistów, jednak w historii muzyki funkcjonuje on jako przedstawiciel impresjonizmu.

O urodzonym w 1862 roku Debussym pisano, że dopasował się do malarzy, którzy z coraz większą zaciętością dokonywali podboju światła, będącego dominującym elementem w ich malarskim języku. Malarzom zarzucano, że rozwibrowane kolory zastąpiły w ich obrazach jasność i precyzję konstrukcji. Debussy spotkał się z podobnym niezrozumieniem, i to z tych samych powodów. Często mówiono, że jego muzyka jest niekończącym się witrażem, w którym brak jest wszelkiej linii melodycznej [1].

 

Kolor, dźwięk i barwa

To, co wyróżnia twórczość Debussy’ego, to specyficzny dobór środków artystycznych oraz ulotność nastroju w jego muzyce. Kompozytor odrzuca romantyczny patos, proponując nową prostotę i naturalność, a przy tym świeżość i subtelne wyrafinowanie. Już w „Popołudniu fauna” – utworze z 1894 roku – nie ma śladów romantycznych tendencji. To muzyczny świat, którym rządzi wrażliwość. To dźwiękowe zestawienie światła i cienia.

U malarzy impresjonistów głównym elementem obrazów jest gra światła i kolorów, zaś u Debussy’ego nadrzędnym problemem staje się kolorystyka dźwiękowa. Debussy burzy ostatecznie tradycyjny system tonalny z jego ustalonymi strukturami, konwencjami chromatycznymi oraz zawiłościami stosunków akordowych.

Dysonans w muzyce Debussy’ego nie wprowadza napięcia, lecz zaczyna funkcjonować swym własnym, indywidualnym smakiem brzmieniowym. Dźwięki i akordy są łączone w najróżniejszych, swobodnie tworzonych układach. Debussy po mistrzowsku dobiera i różnicuje barwy poszczególnych instrumentów. Tworzy dzieło na kształt plam dźwiękowych.

 

Impresje końcowe

Nowatorstwo widoczne w twórczości impresjonistów sprowadza się do jednej, naczelnej idei – wrażeniowości i odczucia. Mówił o tym Claude Debussy: „Staram się dotrzeć poprzez swe dzieła do wielorakich bodźców i zgłębić ich wewnętrzne życie. Czyż to nie bardziej interesujące aniżeli zabawa polegająca na rozbieraniu ich na części, jakby to były precyzyjne zegarki?” [2]

Każda ze sztuk rządzi się własnymi prawami. Każdy twórca ma swoją indywidualną wizję artystyczną. Zarówno Debussy w muzyce, jak i Monet, Renoir czy Degas w malarstwie prezentują własny, niepowtarzalny styl. Jednak wszyscy impresjoniści – niezależnie od dziedziny sztuki – tworzą dzieła nasiąknięte zmysłowością i głęboką symboliką odczuwania.

Tekst: Agnieszka Cygan

 

Przypisy:

[1] Wypowiedź Emile Vuillermoz, cytat za: Stefan Jarociński, Debussy a impresjonizm i symbolizm, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1986, s. 115.

[2] Monsieur Croche / Claude Debussy, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1961, s. 11.

 

Claude Monet, Impresja, wschód słońca, olej na płótnie, 1872, Musée Marmottan Okładka do pierwszego wydania La Mer, Claude Debussy (Durand 1905), © Copyright by Centre Debussy Ilustracja Leona Baksta do Popołudnia fauna, muzyka: Claude Debussy, libretto i choreografia: Wacław Niżyński. Prapremiera baletu: Paryż 1912

Claude Monet, Impresja, wschód słońca, olej na płótnie, 1872, Musée Marmottan

Okładka do pierwszego wydania La Mer, Claude Debussy (Durand 1905), © Copyright by Centre Debussy

Ilustracja Leona Baksta do Popołudnia fauna, muzyka: Claude Debussy, libretto i choreografia: Wacław Niżyński. Prapremiera baletu: Paryż 1912

© 2017 DolceSfogatoMagazine.com. All Rights Reserved. Designed By MARTATELIER.PL